Christian Morgenstern


Christian Otto Josef Wolfgang Morgenstern (ur. 6 maja 1871 w Monachium; zm. 31 marca 1914 w Meran (Włochy, Trydent-Górna Adyga) - niemiecki poeta, pisarz i tłumacz. (wyznania ewangelickiego)

Genealogia


Ojciec Carl Ernst (1847-1928), malarz pejzażysta, profesor w Królewskiej Szkole Sztuki we Wrocławiu, syn malarza Christiana Ernsta Bernharda (1805-1867) z Monachium i malarki Louise von Lüneschloß (1804-74) z Mannheim; matka Charlotte (1849-80, wyznania katolickiego), córka malarza pejzażysty Josefa Schertela (1810-69) i Emmy Zeitler (ur. 1814) z Monachium; przybrane matki 1) (od 1881, rozwód 1894) Amalie von Dall'Armi (1852-1922), 2) (od 1894) Elisabeth Reche (ok. 1870–1913); - ożenił się w Meran w 1910 z Margaretą z domu Gosebruch (1879-1968); bezdzietny.

Życiorys


Christian Morgenstern spędził dzieciństwo w Monachium, gdzie jego rodzina mieszkała wprawdzie tylko zimą, gdyż ojciec jako malarz pejzażysta całe lato przemierzał okolicę. Tam też miały miejsce jego pierwsze podstawowe wrażenia. Przez całe życie był świadom swojego "dziedzictwa malarskiego", co potwierdzają jego liryka i słowa: "Jestem malarzem aż do ostatniej kropli krwi".

Początkowo jego okres szkolny przebiegał w różnych szkołach miejskich i wiejskich. W wieku dziewięciu lat stracił matkę, która zmarła na gruźlicę płuc - chorobę, która później u 22-latka po raz pierwszy wystąpiła, a która przez całe dalsze życie przykuwała go do łóżka, zmuszała do pobytów w kurortach, zmian klimatu, aż wreszcie doprowadził do jego wczesnej śmierci. Po śmierci matki jeden rok szkolny spędził u ojca chrzestnego Arnolda Otto Meyera (1825-1913) w Hamburgu, potem dwa lata (1882-1884) w internacie w Landshut. W 1883 r. ojciec jego został profesor w klasie pejzażu i grafiki w Królewskiej Szkole Sztuki we Wrocławiu i Christian od kwietnia 1884 r. uczęszczał do tamtejszego gimnazjum »Maria-Magdalenen-Gymnasium«. Po półrocznym pobycie w wojskowej szkole przygotowawczej, kontynuował naukę w gimnazjum w Żarach (niem. Sorau), gdzie w wiosną 1892 r. zdał maturę. W tym czasie nawiązał trwałe przyjaźnie z późniejszym aktorem Friedrichem Kaysslerem, poetą i lektorem Oskarem Anwandem i malarzem Fritzem Beblo. W czasie nauki w gimnazjum zaczął pisać wiersze i eseje, które ukazywały się w gazecie szkolnej oraz zainteresował się filozofią Arthura Schopenhauera. W latach 1892-93 Morgenstern jako student prawa na Uniwersytecie Wrocławskim słuchał wykładów Ludwiga Elstera, Felixa Dahna i Wernera Sombarta. W tym czasie publikował razem z przyjacielem krytyczno-kulturalne czasopismo »Deutscher Geist«. Kiedy w lecie 1893 r. postanowił kontynuować studia w Monachium nastąpił pierwszy atak jego choroby, która do kwietnia 1894 r. uwięziła go w pokoju. W tym okresie odosobnienia zapoznał się z pismami Fryderyka Nietzschego, które z ich analizą kultury i krytyką tamtych czasów otworzyły przed nim nowe aspekty na przyszłość. Pojawiło się też nowe brzmienie jego liryki i prozy oraz decyzja zostania wolnym pisarzem.

W kwietniu 1894 r. wyjechał do Berlina, gdzie przyłączył się do kręgu naturalistów »Friedrichshagener Dichterkreis«, braci Juliusa i Heinricha Harta i wkrótce poznał postępowych literatów takich jak: Wilhelma Bölsche, Johna Henry'ego Mackay'a i wielu innych. Regularnie pisał artykuły do czasopism literackich »Der Zuschauer«, »Neue Deutsche Rundschau« i »Der Kunstwart«. Jego pierwszy tomik poezji »In Phantas Schloß, Ein Zyklus humoristisch-phantastischer Dichtungen« powstał w 1894/95 i przyniósł mu oprócz wielkiego uznania np. przez Rilke, kolejne przyjaźnie w berlińskim środowisku literackim. Ta wybrana przez Christiana Morgensterna droga życia nie odpowiadała poglądom ojca, który szukał pretekstu do zakończenia finansowania syna i doprowadziła w 1895 r. do ostatecznego zerwania między nimi, któremu towarzyszyło 14-letnie milczenie.

W lecie 1897 r. na zlecenie berlińskiego wydawnictwa przetłumaczył autobiograficzne notatki »Inferno« Augusta Strindberga, a w październiku tegoż roku podpisał umowę z wydawnictwem »S. Fischer Verlag« na tłumaczenie dzieł Henrika Ibsena, chociaż nie znał języka norweskiego. W krótkim czasie Morgenstern nauczył się języka norweskiego i już w lutym 1898 r. gotowe było tłumaczenie »Das Fest auf Solhaug«. Od maja 1898 do września 1899 r. mieszkał w Oslo, Molde oraz Bergen i częściej spotykał się z Ibsenem, który wysoko cenił jego przekłady. W następstwie tej pracy pojawiły się tłumaczenia pism Knuta Hamsuna i Bjørnstjerne Bjørnsona. W tych latach ukazały się także »Horatius travestitus« i tomiki wierszy »Auf vielen Wegen« (1897), »Ich und die Welt« (1898), »Ein Sommer« (1900). Lata 1900-02 spędzał w kurortach w Szwajcarii (Davos, Arosa), gdzie obok wierszy i tłumaczeń pisał satyry i parodie dla berlińskiego kabaretów »Überbrettl« Ernsta von Wolzogena i »Schall und Rauch« Maxa Reinhardta. Po dwóch pobytach we Włoszech (1902/03) mieszkał od maja 1903 r. ponownie w Berlinie, gdzie od października 1903 do czerwca 1905 r. pracował jako redaktor w czasopiśmie »Das Theater«, które zajmowało się reformą teatru przeprowadzaną przez Reinhardta i recenzjami jego produkcji teatralnych.

Charakterystyczne predyspozycji Morgensterna do poważniejszej i bardziej humorystycznej poezji prezentowały »Melancholie« (1906, Melancholia) z liryką pochodzącą z lat 1901-1906 i wcześniej wydany tomik »Galgenlieder« (1905. Pieśni szubieniczne). Oba te zbiory wierszy wkrótce stały się bardzo sławne i przedstawiały zupełnie nowego rodzaju humorystyczno-ironiczne brzmienie, znaczenie, gramatykę i rytm języka. "Poezja szubieniczna" (niem. Galgenpoesie) wywodziła się ze szczególnego rytuału związku 8 przyjaciół tzw. »Galgenbrüdern«, którzy w kwietniu 1895 r. podczas wycieczki do Werder (Havel) koło Poczdamu spotkali się na tamtejszej "górze szubienicznej" (Galgenberg), gdzie kiedyś wieszano skazańców. Morgenstern wniósł do tego stowarzyszenia wiersze, które śpiewano i których powstało 15 aż do rozwiązania związku w 1896 roku. Stanowiły one sedno późniejszego zbioru, prowadziły w latach do 1905 r. przez wciąż nowe powstające wiersze do istotnej większej różnorodności językowych możliwości. "Galgenbruder (brat szubieniczny) jest godnym pozazdroszczenia stopniem pośrednim między człowiekiem a uniwersum. Nic więcej. Z szubienicy spogląda się inaczej na świat i widzi odmiennie rzeczy niż inne." Ten nowy rodzaj poezji Morgenstern kontynuował do śmierci. W następnych latach powstały kolejne tomy poezji »Palmström« (1910), »Palma Kunkel« (1916), »Der Gingganz« (1919) i satyryczny komentarz »Über die Galgenlieder« (1921).

Tłem humoru artysty jest jego cierpienie wywołane czasami, w których przyszło mu żyć, ostre spojrzenie ne jego defekty, powszechne opętanie techniką, cesarski hurapatriotyzm i entuzjazm flotą, mechanizacja życia, brutalne stosowanie kary śmierci przez sądownictwo i ucisk kobiet w męskim społeczeństwie. Wszystko to wyrażają jego aforyzmy, pisma krytyczne, epigramaty i listy. Dlatego też drugą stroną jego humoru jest melancholia. Sam poeta swoje humorystyczne wiersze traktował tylko jako "drobiazgi, uboczne rzeczy" i dziwił się ich sukcesowi. Mimo trudności, niemieckiej dwuznaczności i onomatopei zostały przetłumaczone na inne języki (francuski, szwedzki, węgierski, angielski, włoski, czeski, łaciński, rumuński, duński i polski).

W zimie 1905/06 pogorszyło się ponownie jego zdrowie, czego konsekwencją był pobyt w sanatorium w Birkenwerder koło Berlina. W odosobnieniu pokoju szpitalnego pogłębił w Ewangelii Jana obfitość nieoczekiwanych doświadczeń mistycznych i wgląd w podstawę boskiej natury całego bytu. "Natura i człowiek ostatecznie mu się uduchowiły" (»Autobiographische Notiz«). W tym przeżyciu mogła dojść religijna predyspozycja do ujawnienia się. Znalazła później wyraz w rozdziale »Tagebuch eines Mystikers« wewnątrz aforyzmów (postum) i zbiorze poezji »Einkehr« (1910). Od 1901 r. zajmował się pismem »Deutsche Schriften« Paula de Lagarde'a, które wywarło na niego wrażenie przede wszystkim z powodu krytyki kultury.

W 1908 r. poznał w Bad Dreikirchen (Południowy Tyrol) swoją przyszłą żonę. Pobudziła go do tworzenia nowych wierszy, wspierała przy redagowaniu manuskryptu i objęła nad nim pieczę aż do śmierci. Z tego pierwszego okresu ich życia pochodzi zbiór wierszy »Ich und Du« (1911). Po powrocie do Berlina słuchał w styczniu 1909 r. wykładu Rudolfa Steinera, który wywarł tak silne wrażenie na nim, że w następnych miesiącach słuchał jego cyklu wykładów w Düsseldorfie, Koblencji, Christiania (Oslo), Budapeszcie, Kassel i Monachium. Morgenstern zapoznał się w młodości z myślami o reinkarnacji, znalazł w antropozofii Steinera idee, które połączyły jego własne artystyczne, filozoficzne i religijne dążenia w całościowy pogląd. Jego wewnętrzny rozwój doszedł przez Nietzschego, mistykę i ścieżkę Buddy do pewnego "końca", który wymagał nowego ukierunkowania. Czuł się "u bramy" i traktował nową drogę jako "spełnienie swojego życia". Już jako 24-latek napisał w swoim dzienniku: "Poeta musi przypuszczalnie 77 razy umrzeć jako człowiek, nim będzie coś wart jako poeta."

Pozycję Morgensterna w historii niemieckiej literatury ok. 1900 r. nie jest łatwo określić. Już jego okres twórczości 1895-1914 tzn. epoka między naturalizmem i ekspresjonizmem ukazuje się jako różnorodność nurtów, które zawsze uwzględniając pewne aspekty można opisać określeniami takimi jak impresjonizm, fin de siècle, symbolizm, neoromantyzm. Morgenstern zaliczany jest częściej do neoromantyków. Był autorem małych form literackich: liryka, aforyzmy, krótkie historie, sceny dramatyczne, skecze kabaretowe, eseje. Nigdy nie ukończył planowanej powieści humorystycznej czy pięcioaktowego dramatu (»Savonarola«). Jego literackie oddziaływanie za życia było małe. Arogancja towarzystwa wilhelmowskiego nie budziła u niego żadnej sympatii. Jego czas nadszedł dopiero z początkiem I wojny światowej, ze zwrotem ku ekspresjonizmowi i innym pokrewnym nurtom artystycznym, które stawiały pod znakiem zapytania panujący porządek prawny.

Dzieła (wybór)


  • Auf vielen Wegen. 1897 (wiersze).
  • Und aber ründet sich ein Kranz. 1902,
  • Galgenlieder. 1905.
  • Palmström. 1910.
  • Ich und Du. 1911 (sonety).
  • Wir fanden einen Pfad. 1914 (wiersze).

Literatura


  • Reinhardt Habel: Morgenstern, Christian. W: Neue Deutsche Biographie (NDB). Tom 18, Duncker & Humblot, Berlin 1997, ISBN 3-428-00199-0, s. 104–108.

Linki