Klabund


Klabund, właściwie Alfred Georg Hermann Henschke (ur. 4 listopada 1890 r. w Krośnie Odrzańskim (wówczas niem. Crossen an der Oder); zm. 14 sierpnia 1928 r. w Davos) – niemiecki pisarz i poeta. Henschke publikował przeważnie pod pseudonimem »Klabund«, który stworzył z wyrazów Klabautermann (pol. klabaternik – postać z folkloru germańskiego, opiekuńczy duszek statku) i Vagabund (pol. wagabunda, włóczęga). (wyznanie ewangelickie)

Genealogia


Ojciec Alfred, aptekarz; matka Antonia N. N.; – ożenił się 1) w 1918 r. z Brunhilde Heberle (zm. 1918) z Passau, 2) w 1923/24 (?) z Carolą Neher (1905-42), aktorką, w 1933 r. emigrowała do Rosji, gdzie tragicznie zginęła; z pierwszego małżeństwa miał jedną córkę.

Życiorys


Klabund uczęszczał w latach 1906–08 razem z Gottfriedem Bennem do gimnazjum »Friedrichs-Gymnasium« we Frankfurcie nad Odrą i pomimo chorowania na gruźlicę, z czego nigdy się nie wyleczył, zdał maturę jako prymus. Wprawdzie na życzenie ojca rozpoczął w 1911 r. studiowanie chemii i farmacji w Monachium, ale ostatecznie poświęcił się filozofii, filologii i teatrologii. Po powrocie z Lozanny, gdzie w 1912 r. kontynuował studia rozpoczął życie wagabundy, które spędzał między Berlinem i Monachium, a także w Szwajcarii lub Włoszech, gdzie udawał się na leczenie.

Jego pierwszy tomik wierszy »Morgenrot! Klabund! Die Tage dämmern!«, wydany w 1913 r., pokazuje wpływy Heinricha Heine i Franka Wedekinda. Wiersze te stanowią zerwanie z naturalistyczną i impresjonistyczną tradycją oraz zgodnie z zamiarem autora wywoływały szok u czytelników, który był w 1913 r. pogłębiony przez ich publikację w czasopiśmie »Pan« Alfreda Kerra. Z powodu ich obscenicznych treści publikacja ich została prawnie zabroniona, ale ugruntowały one początkową sławę autora i przyczyniły się do zatrudnienia go w czasopismach »Jugend« i »Simplicissimus«. W 1914 r. ogarnięty powszechnym podziwem wojny napisał oprócz trzech patriotycznych jednoaktówek (Kleines Kaliber, 1914), które szybko zyskały popularność, adaptacje chińskiej liryki wojennej poety Li Bai (Li-Tai-Pe) (Dumpfe Trommeln und berauschtes Gong, 1915), przy czym nie korzystał z tekstu oryginalnego, ale z innych tłumaczeń. Podczas pobytu w Szwajcarii w latach 1916–18, gdzie się leczył, raptownie zmieniła się jego postawa w radykalne, otwarte odrzucenie wszelkich nacjonalistycznych i militarnych tradycji. Tutaj dojrzewała jego akceptacja ruchu ekspresjonistycznego, czego wyraz stanowią tomiki wierszy »Irene oder die Gesinnung« (1917) i »Dreiklang« (1919) potępiające wojnę i ludobójstwo.

Krótkotrwałe, tragiczne małżeństwo z chorą na gruźlicę Brunhilde (»Irene«) Heberle zaowocowało w »Irene auf das Grab gelegt« (1918), »Die Sonette auf Irene« (1920), »Totenklage« (1930) i mocno wpłynęło na poezję powstałą w czasie pobytu w Davos. W »Bußrede« w »Weißen Blättern« (1918) kolejny raz potwierdza się pacyfizm i zmiana poglądów Klabunda, a wraz z nadciągającą katastrofą militarną czuł się jeszcze bardziej zobowiązany do politycznej aktywności i przez swoje poetyckie wypowiedzi do wychowywania mas w duchu republikańsko-demokratycznym. W tym kontekście opublikował w 1917 r. w »Neue Zürcher Zeitung« list otwarty do cesarza Wilhelma II (Offenen Brief an Kaiser Wilhelm II.), w którym wzywał go do abdykacji i do zmiany konstytucji Rzeszy.

W 1921 r. Klabund został współpracownikiem czasopisma »Weltbühne« wydawanego przez Siegfrieda Jacobsohna, które odpowiadało jego kosmopolitycznym i społeczno-rewolucyjnym poglądom. Od początku atakował nacjonalizm w różnych publikacjach (Die heiligen drei Könige (1925), Offener Brief an die Nationalsozialistische Freiheitspartei w Die Weltbühne (1925)). Motywy polityczno-społeczne znalazły także wyraz w jego udziale w kabarecie »Schall und Rauch«, założonym w 1901 r. przez Maxa Reinhardta. Większość jego pieśni znalazła się później w zbiorze »Die Harfenjule« (1927). Tutaj jeszcze raz ukazuje się zdumiewająca rozpiętość liryki Klabunda, która sięgała od prostych pieśni i ballad w ludowym stylu (Die Himmelsleiter (1917), Das heiße Herz (1922)) po prowokujące, satyryczne i zgryźliwe, przypominające trochę wersy Ericha Kästnera. Jego duży talent i łatwość opanowania różnych stylów i poetyckich środków wyrazu predestynowały go do adaptacji utworów poetyckich. Dokonał adaptacji chińskiej (Chinesisch Gedichte, 1930), japońskiej (Die Geisha O-sen, 1918) i perskiej poezji (Die Sinngedichte des persisch Zeltmachers, 1917). Aby przybliżyć czytelnikom dzieła literackie napisał prace z zakresu historii literatury (Deutsche Literaturgeschichte in einer Stunde, 1921; Geschichte der Weltliteratur in einer Stunde, 1923) i dokonał licznych wydań poezji jak np. sonetów Andreas Gryphius (Das dunkle Schiff, 1916).

Klabund pisał także powieści, nowele (Das kleine Klabund-Buch (1921), Novellen von der Liebe (1930)), opowiadania (Klabunds Karussell (1914), Der letzte Kaiser (1923)), legendy (Heiligenlegenden, 1921) i groteski (Kunterbuntergang des Abendlandes, 1922). Powieści zawierają wiele elementów autobiograficznych, ukazują los człowieka chorego (Die Krankheit, 1917), jego osobowość i pasje (Moreau, 1915; Mohammed, 1917)). W »Bracke« (1918), powieści szelmowskiej mającej także autobiograficzne rysy, która odniosła największy sukces, identyfikował się z postacią wędrującego szelmy Hansa Clauerta, mędrca w stroju błazna. Zawarł w niej krytykę świata, współczesnych mu czasów i ludzi. W 1925 r. współpracował z reżyserem Heinzem Neumannem przy filmie »Sen nocy letniej«. Konsekwentne użycie filmowych środków wyrazu prowadziło do powstania książki »Rasputin« (1927/29), stojącej między powieścią i scenariuszem, a napisanej początkowo na zamówienie amerykańskiego towarzystwa filmowego.

Po ślubie z aktorką Carolą Neher zaczął się dla niego w 1924 r. ostatni okres twórczości, w którym poświęcił się zwłaszcza poetyce dramatycznej. W ostatnich 4 latach życia napisał nie mniej niż dziewięć komedii. Dramat »Der Kreidekreis« (1924) stał się jedną z najczęściej wystawianych sztuk w NiemGottfriedczech. Na podstawie tego dramatu Alexander von Zemlinsky (1871–1942) skomponował operę o tym samym tytule, a Bertolt Brecht napisał sztukę »Der kaukasische Kreidekreis« (1948). W następnych latach Klabund pisał dla kabaretów np. »Schall und Rauch«.

Klabund czyli Alfred Georg Hermann Henschke zmarł 14 sierpnia 1928 r. w Davos, a pochowany został na cmentarzu ewangelickim w Krośnie Odrzańskim.

Dzieła (wybór)


    Proza

  • Klabunds Karussel : Schwänke. 1914.
  • Moreau. Roman eines Soldaten. 1916.
  • Der Marketenderwagen : ein Kriegsbuch. 1916.
  • Die Krankheit. Eine Erzählung. 1917.
  • Mohammed. Der Roman eines Propheten. 1917 (Mahomet ; Bracke ; Borgia, przeł. Maria Kłos-Gwizdalska, Irena Naganowska, Warszawa : Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970).
  • Bracke. Ein Eulenspiegel-Roman. 1918.
  • 1920: Deutsche Literaturgeschichte in einer Stunde. Nr. 12 der Zellenbücherei. Dürr & Weber, Leipzig.
  • Marietta. Ein Liebesroman aus Schwabing. 1920.
  • Geschichte der Weltliteratur in einer Stunde. 1920.
  • Heiligenlegenden. 1921.
  • Spuk. Roman. 1922.
  • Pjotr. Roman eines Zaren. 1923 (Car Piotr:powieść, przeł. I. Berman i Wł. Broniewski, Warszawa : „Rój", 1930).
  • Borgia. Roman einer Familie. 1928 (Borgia ; Rasputin, przeł. Izydor Berman, Warszawa : „Rój", 1930).
  • Wiersze

  • Morgenrot! Klabund! Die Tage dämmern! : Gedichte. 1913.
  • Klabunds Soldatenlieder. 1914.
  • Die Himmelsleiter : neue Gedichte. 1916.
  • Der Leierkastenmann : Volkslieder der Gegenwart. 1917.
  • Irene oder die Gesinnung : ein Gesang. 1918.
  • Der himmlische Vagant. Ein lyrisches Porträt des Francois Villon. 1919.
  • Montezuma. Ballade. 1919.
  • Dreiklang. Ein Gedichtwerk. 1919.
  • Die Sonette auf Irene. 1920.
  • Das heiße Herz. Balladen, Mythen, Gedichte. 1922.
  • Ode an Zeesen. 1926.
  • Die Harfenjule. Neue Zeit-, Streit- und Leidgedichte. 1927.
  • Liebeslied. 1927.
  • Dramaty

  • Die Nachtwandler : ein Schauspiel. 1919.
  • Hannibals Brautfahrt : ein Schwank in 3 Aufzügen und einem Nachspiel. 1920.
  • Der Kreidekreis. Spiel in fünf Akten nach dem Chinesischen. 1925.
  • X Y Z. Spiel zu Dreien in drei Aufzügen. 1928.

Literatura


  • Rüdiger Frommholz: Henschke, Alfred w Neue Deutsche Biographie (NDB). Tom 8, Duncker & Humblot, Berlin 1969, ISBN 3-428-00189-3, s. 557–559.
  • Paul Raabe: Klabund in Davos. Texte, Bilder, Dokumente. Arche, Zürich 1990.

Linki